Actief verantwoordelijk zijn voor schoolontwikkeling
Sfeerverslag van de slotbijeenkomst van de reeks ‘Samen leiding geven aan schoolontwikkeling’. De Balie, Amsterdam, 24 mei 2016.

In een professionele dialoog kunnen leraren, teams, schoolleiders, bestuurders én leerlingen verantwoordelijkheid nemen voor schoolontwikkeling. Teams kunnen kiezen om zelfsturend te opereren en daar hoort dan een andere rol van schoolleiders en bestuurders bij. Er is veel meer mogelijk binnen wettelijke kaders, zoals hacken van het rooster, leraren die minder lesuren geven per week in afstemming met hun team, of een andere verdeling van het werk. Tot deze conclusies leidden de discussies tijdens de slotbijeenkomst van ‘Samen leiding geven aan schoolontwikkeling.’

Zelforganisatie
Wenting is de eerste inleider op de slotbijeenkomst die het Amsterdamse debatcentrum De Balie samen met het Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs en Arbeidsmarkt & Opleidingsfonds voortgezet onderwijs Voion heeft georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomst staat verantwoordelijkheid nemen voor schoolontwikkeling op alle niveaus – docent, team en school – centraal. Wenting geeft trainingen aan zelfsturende teams, onder andere bij Buurtzorg. Teams die zelfsturend willen werken, moeten het vertrouwen krijgen dat zij, als professionals, de goede beslissingen zullen nemen. De teamleden zijn zelf verantwoordelijk voor de resultaten en de kwaliteit. Zij verdelen de – roulerende – taken onderling, houden functioneringsgesprekken met elkaar en evalueren de voortgang. Wenting: “De teamleden spreken daartoe samen met de bestuurder of manager de kaders en richtlijnen af. Ze hebben een coach nodig en goede administratieve en ICT-ondersteuning. De laag van het management kan eruit, de schoolleider wordt gewoon lid van het team.”

Flexibele structuur
De tweede spreker, lector Leren & Innoveren aan de Hogeschool van Amsterdam Marco Snoek, gaat in op de vraag hoe je teams in beweging krijgt. Welke kant moet deze beweging opgaan en wie
bepaalt dat? “De paradox is dat de schoolleider of bestuurder wil dat teamleden zelfsturende teams vormen. Als je teamleden ernaar vraagt, willen ze misschien iets totaal anders.” Om een team zelfsturend te laten werken, moet de organisatie flexibel genoeg zijn en leraren de mogelijkheid geven zich langs welke route dan ook te ontwikkelen. “In een teamgedreven organisatie verdelen de teamleden de klussen en taken op basis van de capaciteiten en voorkeuren van de leraar. Dat past niet in het functiebouwwerk dat we nu kennen.” De centrale boodschap van Snoek is dat voor actieve en verantwoordelijke teams een ondernemende mindset van leraren en schoolleiders nodig
is, eigenaarschap, en een flexibele structuur.

‘Hack het rooster’
Onder leiding van gespreksleider Felix Rottenberg gaan Wenting en Snoek samen met Sebastiaan van Tongeren, teamleider van Integraal Kindcentrum Laterna Magica in Amsterdam, en Joris Borgdorff, wiskundedocent op UniC in Utrecht, in een panelgesprek na hoe zelforganisatie en schoolontwikkeling vorm kunnen krijgen. Waar haal je bijvoorbeeld als leraar de tijd vandaan? Van Tongeren: “Gewoon doen. Het systeem ben je zelf, dat kun je ook doorbreken.” Wenting wijst erop dat het team ook afspraken rond ontwikkeltijd heeft gemaakt. “Als je daar geen tijd voor kunt maken, dan is het blijkbaar niet nodig voor het teamdoel en blijft alles bij het oude.” Volgens Snoek
zitten aannames rond onderwijs ontwikkeling in de weg. “Een leraar heeft lesuren. Maar er is ook tijd nodig voor overleg en eigen ontwikkeling.” Borghoff geeft aan dat verantwoordelijkheid nemen ook op het niveau van leerlingen thuishoort. “Op alle onderdelen in het systeem leren we dat je
verantwoordelijkheid neemt. Ik geef mijn leerlingen dus ook de verantwoordelijkheid om bepaalde opdrachten zelfstandig uit te voeren, zonder dat ik erbij ben.” Een wiskundedocent in de zaal geeft de tip om ‘het rooster te hacken’. “Mijn collega Frans heeft het uur na mij dezelfde klas. We kunnen samenwerken en er een blokuur van maken. Dan win je tijd. Zo zijn er meer manieren waarop we het rooster hacken in onze school.”

‘Durf de vonk te zijn’
Vervolgens bespreken de deelnemers in groepen de vraag hoe teamleden actief verantwoordelijkheid kunnen nemen voor de schoolontwikkeling op het niveau van de leraar, van het team en van de school. Zo stelt een groep voor ook de leerlingen bij de verantwoordelijkheid voor schoolontwikkeling te betrekken. “Bespreek samen wat er belangrijk is in het onderwijs. Dan kun je de regels de regels laten.” De ouders kunnen worden betrokken bij zelfsturing. “Ook zij hebben een opvatting. Het gaat om wat er nodig is voor goed onderwijs.” Nodig is in ieder geval meer samenwerking tussen docenten en een heldere visie op schoolontwikkeling. “De docenten
moeten zelf een keuze kunnen maken uit de ontwikkelwensen.” Daarvoor is het nodig dat docenten de urgentie tot schoolontwikkeling voelen. “De docenten moeten het zelf agenderen, zelf de noodzaak zien.” Maar waar ligt de verantwoordelijkheid? “Als je meer ruimte en tijd krijgt, leg dan uit wat je ermee doet. Begin een dialoog.” Daarnaast is het belangrijk dat docenten meer ‘strategische gevoeligheid’ ontwikkelen. “Betrek partners bij de schoolontwikkeling. Laat mensen van buiten meedenken, bijvoorbeeld over het benutten van grote ruimtes.” Zowel leraren als schoolleiders
moeten durven de vonk te zijn en de urgentie te creëren. “Heb lef. Wees creatief in het vinden van tijd in het rooster en in de planning.”

Fantoomregelgeving
Rottenberg praat door over de suggesties met Hugo Levie (directeur van de PO-raad en bestuurslid Arbeidsmarktplatform PO) , Ben Hoogeboom (bestuurslid van Voion namens de Algemene
Onderwijsbond) , Petra van Haren (voorzitter van de Algemene Schoolleidersvereniging en bestuurslid Arbeidsmarktplatform PO), en Hein van Asseldonk (vice-voorzitter van de VO-raad en
bestuurslid Voion) . “Actief verantwoordelijkheid nemen betekent dat je iets doet”, zegt Van Haren. “In het systeem zitten beperkingen, maar als er een professionele dialoog plaatsvindt kom je eruit. Ik zie bij schoolleiders en bestuurders een enorme bereidheid om te veranderen.” Hoogeboom vindt dat we ons niet moeten losmaken van de realiteit. “Een cao maak je om bescherming te bieden. Maar er is meer mogelijk dan we denken, bijvoorbeeld door het rooster te hacken, maar ook door de modernisering van de onderwijstijd.” Levie merkt op dat het argument voor regels vaak is dat we
willekeur willen uitsluiten. “Maar het team kan heel goed zelf bedenken welke willekeur ze willen. Je hoeft geen klassieke arbeidsdeling toe te passen. Zo zie je bijvoorbeeld bij Integrale Kindcentra dat mensen verschillende rollen kunnen innemen. Het eigenaarschap kan meer op het niveau van de
school liggen.” De modernisering van de onderwijstijd heeft in ieder geval geleid tot een einde aan de ‘urenboekhouding’ in het voortgezet onderwijs, stelt Van Asseldonk vast.” We kunnen nu op zoek naar mogelijkheden om de ruimte te benutten. Wel zie ik scholen soms last hebben van fantoomregelgeving.” Zowel Van Haren als Levie benadrukken het belang van de leraar voor
schoolontwikkeling. Levie: “De conclusie moet zijn dat schoolontwikkeling begint bij jezelf.” Maar worden leraren daarvoor opgeleid? Is ‘zelfsturing’ een onderwerp op de lerarenopleidingen? Snoek: “Ja en nee. Opleiden in de school biedt veel kansen, maar teamteaching zien we nog weinig, zowel in de scholen als in de opleidingen. Het palet aan mogelijkheden moet meer ontwikkeld worden en beter zichtbaar zijn.”

Autonomie van de leraar
De autonomie van de leraar staat centraal in de column die rector Joany Krijt van het Rotterdamse Comenius College ter afsluiting uitspreekt. “Als de leraar iets niet nodig vindt, gebeurt het niet. Cultuurverandering maak je samen. Dat betekent dat de leraar geen koning in de klas is, maar samenwerkt in een team. Mijn oproep aan schoolleiders is: ga op je handen zitten. De leraar staat in zijn kracht. Steeds vaker vinden leraren elkaar, waardoor het team verandert. De leraar is het meest deskundig als het gaat om onderwijs.”

Meer informatie over Samen verantwoordelijkheid nemen voor schoolontwikkeling op Voion /Opleiding & Professionalisering